Hewalɛ ni Akɛtsuɔ Nii ni Fiteɔ Shikpɔŋ lɛ? Nɔ Hee Tsakeɔ Kabon Dioxide lɛ Efeɔ Fuel

Simenti nitsumɔhei tamɔ nɔ ni atsɔɔ yɛ biɛ lɛ ji he titri ni kɔɔyɔɔ ni haa kɔɔyɔŋ mli dɔɔ lɛ jɛɔ. Shi abaanyɛ atsake nibii ni fiteɔ nii nɛɛ ekomɛi afee fuɛl henɔ hee. Abaanyɛ akɛ ŋoo nɛɛ ato shweshweeshwe afii nyɔŋmai abɔ loo nɔ ni fe nakai.
Enɛ ji sane kroko ni yɔɔ saji ni nyiɛ sɛɛ ni kwɛɔ ŋaalee hei kɛ nifeemɔi ni baanyɛ aha kɔɔyɔŋ tsakemɔ aba shi, ni eba nɔ ni ekɛbaa lɛ shi, loo eye ebua akutsei ni amɛkpee jeŋ ni tsakeɔ oya lɛ naa lɛ mli.
Nifeemɔi ni jieɔ kɔɔyɔɔ fɔŋ ni ji carbon dioxide (CO2), ni ji kɔɔyɔɔ ni haa jeŋ dɔɔ lɛ, yeɔ ebuaa ni ehaa shikpɔŋ lɛ nɔ kɔɔyɔɔ lɛ mli dɔɔ. Jwɛŋmɔ ni ahiɛ akɛ ajieɔ CO2 kɛjɛɔ kɔɔyɔɔ mli ni akɛtoɔ lɛ jeee nɔ hee. Shi efeemɔ wa, titri lɛ kɛ́ gbɔmɛi baanyɛ amɛhe. Gbɛjianɔtoo hee ko tsuɔ CO2 mujiwoo he naagba lɛ he nii yɛ gbɛ ni yɔɔ srɔto fioo nɔ. Ekɛ tsofai tsakeɔ kɔɔyɔɔ ni haa kɔɔyɔŋ mli dɔɔ lɛ ewoɔ fuɛl mli.
Yɛ November 15 lɛ, niiamlitaolɔi ni jɛ Massachusetts Nikasemɔhe ni Kwɛɔ Nibii Amli yɛ Cambridge lɛ kala nɔ ni amɛna lɛ ni haa mɔ tsui nyɔɔ emli lɛ yɛ wolo tɛtrɛɛ ni ji Cell Reports Physical Science lɛ mli.
Amɛ gbɛjianɔtoo hee lɛ mli eja enyɔ. Klɛŋklɛŋ fã lɛ kɔɔ kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ ni atsakeɔ lɛ awoɔ molecule ko ni atsɛɔ lɛ formate lɛ mli koni ekɛfee fuɛl. Taakɛ kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ ji lɛ, kɔɔyɔɔ ni haa wala yibii lɛ feɔ ekome kɛ kɔɔyɔɔ ni haa wala yibii enyɔ, kɛ agbɛnɛ hu hydrogen atom kome yɛ formate mli. Nibii krokomɛi babaoo hu yɛ Formate mli. Nikasemɔ hee lɛ kɛ ŋmei ni ji formate, ni anáa kɛjɛɔ sodium loo potassium mli lɛ tsu nii.
Fuel cells lɛ ateŋ babaoo tsuɔ nii yɛ hydrogen, ni ji la ni shãa ni biɔ paipii kɛ tanki ni akɛ hewalɛ woɔ mli koni akɛya lɛ nɔ. Shi kɛlɛ, fuɛl tsɔnei lɛ hu baanyɛ atsu nii yɛ formate nɔ. Li Ju, ni ji nibii ahe nilelɔ ni nyiɛ gbɛjianɔtoo hee lɛ hiɛ lɛ kɛɛ akɛ, hewalɛ ni yɔɔ formate mli lɛ tamɔ hydrogen. Li Ju kadi akɛ, sɛɛnamɔi komɛi yɛ formate he fe hydrogen. Eyɛ shweshweeshwe fe tsutsu lɛ, ni ehe ehiaaa ni akɛto he ko ni mli wa waa.
Nibii amlitaolɔi ni yɔɔ MIT lɛ fee tsofa ko ni amɛkɛkaa formate, ni amɛfeɔ kɛjɛɔ kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ mli lɛ amɛkwɛ. Kekleekle ɔ, a kɛ ngo ɔ kɛ nu futuɔ. Kɛkɛ ni akɛ nɔ ni akɛfutu lɛ wo fuel cell mli. Yɛ fuel cell lɛ mli lɛ, formate lɛ jieɔ electrons yɛ tsofafeemɔ mli. Nɛkɛ electron nɛɛ hoɔ kɛjɛɔ electrode ni ji negative ni yɔɔ fuel cell lɛ mli lɛ mli kɛyaa electrode ni ji positive lɛ nɔ, ni amɛgbeɔ electron tsɔne ko naa. Nɛkɛ electrons ni hoɔ nɛɛ—ni ji tsɔne ni haa hulu kpɛɔ lɛ—hi jɛmɛ ŋmɛlɛtswai 200 yɛ kaa lɛ mli.
Zhen Zhang, ni ji nibii ahe nilelɔ ni kɛ Li tsuɔ nii yɛ MIT lɛ yɛ hiɛnɔkamɔ akɛ ekuu lɛ baanyɛ atsu tsɔne hee nɛɛ he nii yɛ afii nyɔŋma mli.
MIT niiamlitaomɔ kuu lɛ kɛ tsofafeemɔ gbɛ ko tsu nii ni amɛkɛtsake kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ efee nɔ titri ni akɛfeɔ fuɛl. Klɛŋklɛŋ lɛ, amɛkɛwo tsofa ko ni mli edɔ waa mli. Amɛhala sodium hydroxide (NaOH), ni afɔɔ lɛ tsɛmɔ akɛ lye lɛ. Enɛ haa tsofa ko ni haa sodium bicarbonate (NaHCO3), ni ale lɛ jogbaŋŋ akɛ baking soda lɛ baa.
Kɛkɛ ni amɛsu tsɔne lɛ. La ni tsoɔ lɛ ha tsofa hee ko ni gbala kɔɔyɔɔ ni haa wala yibii lɛ mli lɛ fɛɛ mli, ni eshi sodium formate (NaCHO2) lɛ sɛɛ. Amɛ gbɛjianɔtoo lɛ tsake nɔ ni miihe ashɛ carbon fɛɛ ni yɔɔ CO2 mli lɛ —ni fe oha mlijaa 96 —efee ŋmei nɛɛ.
Akɛ hewalɛ ni he hiaa koni akɛjie kɔɔyɔɔ ni haa wala yibii lɛ tsuɔ nii lɛ toɔ tsofai ni ji formate lɛ amli. Nilelɔ Li kadi akɛ formate baanyɛ ato hewalɛ nɛɛ afii nyɔŋmai abɔ ni hewalɛ ni baanyɛ aba lɛ sɛɛ efooo. Kɛkɛ lɛ, ekɛ sarawa hewalɛ baa kɛji etsɔ fuel cell mli. Kɛji akɛ sarawa hewalɛ ni akɛfeɔ formate lɛ jɛ hulu, kɔɔyɔɔ loo nu hewalɛ mli lɛ, sarawa hewalɛ ni fuel cell lɛ feɔ lɛ baafee hewalɛ jɛɛhe ni he tse.
Lee kɛɛ akɛ, bɔni afee ni wɔkɛ ŋaalee hee nɛɛ aya hiɛ lɛ, “ehe miihia ni wɔtao shikpɔŋ nɔ nibii babaoo ni ji lye.” Ekase tɛ ko ni atsɛɔ lɛ alkali basalt (AL-kuh-lye buh-SALT) lɛ he nii. Kɛ́ akɛ nu futu mli lɛ, tɛi nɛɛ tsɔɔ lye.
Farzan Kazemifar ji tsɔne he nilelɔ yɛ San Jose Maŋ Yunivɛsiti ni yɔɔ California lɛ. E niiamlitaomɔ lɛ kɔɔ kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ ni akɛtoɔ shikpɔŋ shishi ŋmeii ni yɔɔ ŋmeii amli lɛ he. Ekɛɛ akɛ, kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ ni ajieɔ kɛjɛɔ kɔɔyɔɔ mli lɛ ji nɔ ni wa be fɛɛ be, ni no hewɔ lɛ, ejara wa waa. No hewɔ lɛ sɛɛnamɔ yɛ he akɛ aaatsake CO2 lɛ awo nibii ni anyɛɔ atsuɔ he nii tamɔ formate mli. Nibii ni afee lɛ ahe nyɔmɔwoo baanyɛ ajie nibii ni afee lɛ ahe nyɔmɔwoo lɛ kpo.
Afee niiamlitaomɔi babaoo yɛ bɔ ni anáa kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ kɛjɛɔ kɔɔyɔɔ mli lɛ he. Ákɛ nɔkwɛmɔnɔ lɛ, nyɛsɛɛ nɛɛ jeŋ nilelɔi akuu ko ni yɔɔ Lehigh Yunivɛsiti lɛ tsɔɔ gbɛ kroko ni atsɔɔ nɔ ajieɔ kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ kɛjɛɔ kɔɔyɔɔ mli ni atsakeɔ lɛ afeeɔ baking soda lɛ mli. Nibii amlitaomɔ kui krokomɛi miito CO2 lɛ he gbɛjianɔ yɛ tɛi krɛdɛɛi amli, ni amɛmiitsake lɛ amɛmiifee carbon ni wa ni no sɛɛ lɛ abaanyɛ afee lɛ ethanol, ni ji dãa ni wa. Nitsumɔi nɛɛ ateŋ babaoo ji nitsumɔi bibii ni amɛnáko kɔɔyɔɔ fɔŋ ni fa babaoo ni yɔɔ kɔɔyɔɔ mli lɛ shibaa nɔ lolo.
Mfoniri nɛɛ tsɔɔ shĩa ko ni kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide tsuɔ nii yɛ mli. Nɔ ni atsɔɔ yɛ biɛ lɛ tsakeɔ kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide (nibii ni yɔɔ ŋmeii tsuru kɛ eyɛŋ mli lɛ) ewoɔ ŋmei ni atsɛɔ lɛ formate (ŋmei bluu, etsuru, eyɛŋ, kɛ ediŋŋ lɛ mli). Kɛkɛ lɛ abaanyɛ akɛ ŋoo nɛɛ awo fuel cell mli koni akɛfee srawa hewalɛ.
Kazemifar kɛɛ wɔ gbɛ ni hi fe fɛɛ ni wɔbaanyɛ wɔtsɔ nɔ ji “ni wɔfo kɔɔyɔɔ ni haa jeŋ dɔɔ lɛ mli klɛŋklɛŋ.” Gbɛ kome ni atsɔɔ nɔ afeɔ nakai ji ni akɛ hewalɛ ni anyɛɔ atsakeɔ tamɔ kɔɔyɔɔ loo hulu atsake sũ mli nibii ni anáa kɛjɛɔ mli lɛ. Enɛ fata tsakemɔ ko ni jeŋ nilelɔi tsɛɔ lɛ “decarbonization” lɛ he. Shi ekɛfata he akɛ, koni akpa kɔɔyɔŋ tsakemɔ lɛ, ebaabi ni atsu gbɛi srɔtoi ahe nii. Ekɛɛ akɛ, nɛkɛ ŋaa hee nɛɛ he miihia koni akɛmɔ carbon yɛ hei ni ewa akɛ abaajie carbon kɛjɛ mli lɛ. Akɛ dade nitsumɔhei kɛ simenti nitsumɔhei lɛ atsu nii, kɛ wɔtsɛ nɔkwɛmɔnii enyɔ.
MIT kuu lɛ hu naa sɛɛnamɔi ni yɔɔ amɛ ŋaalee hee lɛ ni amɛkɛ hulu kɛ kɔɔyɔɔ hewalɛ baafee ekome lɛ he. Afee blema batrei koni ekɛ hewalɛ ato otsii babaoo yɛ be kome mli. Ni akɛ hulutsoo be mli hulu la lɛ baato fɛ̃i be mli loo be kakadaŋŋ lɛ biɔ gbɛ kroko ni atsɔɔ nɔ atsuɔ he nii. Lee kɛɛ akɛ: “Kɛ́ okɛ formate fuel tsu nii lɛ, jeee be mli nibii ni akɛtoɔ lɛ po pɛ ji nɔ ni okɛtsuɔ nii dɔŋŋ. “Ebaanyɛ efee yinɔi.”
Ekolɛ ekpɛŋ tamɔ shika tsuru, shi Lee kɛɛ akɛ, “Manyɛ mashi formate tɔn 200... maha mibihii kɛ mibiyei lɛ akɛ gboshinii.”
Alkaline: Wiemɔ ko ni tsɔɔ tsofa ko ni feɔ hydroxide ions (OH-) yɛ nu mli. Atsɛɔ tsabaa nɛɛ hu akɛ alkaline (ni teɔ shi ewoɔ acidic) ni eyɛ pH ni fe 7.
Aquifer: Tɛ ko ni baanyɛ ahiɛ nu ni yɔɔ shikpɔŋ shishi lɛ mli. Wiemɔ lɛ kɔɔ ŋshɔ shishi ŋshɔi hu ahe.
Basalt: Lasu gɔŋ tɛ diŋŋ ko ni bei pii lɛ eyɛ ŋmɔlɔŋmɔlɔ waa (ja lasu gɔŋ ko ni tswa lɛ shi gas kotokui wuji yɛ mli).
bond: (yɛ tsofafeemɔ mli) tsakpaa ni yɔɔ atom (loo atom kui) ni yɔɔ molecule mli lɛ ateŋ fã ni hiɔ shi daa. Hewalɛi ni gbalaa atom ni kɛ amɛhe woɔ mli lɛ ateŋ lɛ ji nɔ ni feɔ lɛ. Kɛji akɛ afee bɔnd lɛ, atom lɛ tsuɔ nii akɛ nɔ kome. Bɔni afee ni agbala atom ni yɔɔ mli lɛ mli lɛ, esa akɛ akɛ hewalɛ ni ji dɔlɛ loo la kroko ni haa mɔ tsui nyɔɔ emli lɛ aha molekulii lɛ.
Carbon: Tsofa ko ni ji wala fɛɛ ni yɔɔ Shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ shishitoo. Carbon yɛ ni yɔɔ graphite kɛ ojarawatɛi amli. Eji nɔ ko ni he hiaa waa yɛ ŋtayaai, ŋtayaai, kɛ mu mli, ni ebaanyɛ ekɛ tsofai abɔ ehe ni efee tsofai, wala yibii, kɛ jarayeli mli nibii srɔtoi babaoo. (Yɛ kɔɔyɔŋ tsakemɔ he niiamlitaomɔ mli) Bei komɛi lɛ, akɛ wiemɔ ni ji carbon lɛ tsuɔ nii aaafee nɔ ni akɛtoɔ carbon dioxide he koni akɛtsɔɔ bɔ ni nifeemɔ ko, nibii ni afee, mla ko, loo gbɛjianɔtoo ko baanyɛ aná kɔɔyɔɔ ni mli edɔɔ be kakadaŋŋ lɛ nɔ hewalɛ eha.
Carbon dioxide: (loo CO2) ji kɔɔyɔɔ ko ni bɛ su, ni bɛ ŋmɔlɔ ni kooloi fɛɛ feɔ kɛji kɔɔyɔɔ ni amɛmuɔ lɛ kɛ niyenii ni amɛyeɔ ni carbon eyi mli obɔ lɛ feɔ ekome. Kabon dioxide hu jeɔ kpo kɛji ashã nibii ni wala yɔɔ amɛmli, ni sũ mli tsofa tamɔ mu loo adebɔɔ mli la fata he. Kabon daioksaid ji kɔɔyɔɔ ni haa jeŋ dɔɔ lɛ ni emɔɔ dɔlɛ yɛ shikpɔŋ lɛ kɔɔyɔɔ lɛ mli. Tsei tsakeɔ kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide lɛ ewoɔ kɔɔyɔŋ kpakpa mli kɛtsɔ fotosintɛsis nɔ ni amɛkɛ gbɛ nɛɛ tsuɔ nii kɛ feɔ amɛ diɛŋtsɛ amɛ niyenii.
Simɛnti: Nɔ ko ni akɛfiɔ nibii enyɔ ahe, ni ehaa ewaa ni etsɔɔ nɔ ko ni wa, loo glu ni mli wa ni akɛfiɔ nibii enyɔ ahe. (Tsumaa) Nɔ ko ni atsɔ mli jogbaŋŋ ni akɛfiɔ ŋã loo tɛ ni atswa lɛ he koni efee kɔnkrit. Bei pii lɛ, afeɔ simenti akɛ powda. Shi kɛ́ etsɔ ŋmɔtɔ pɛ lɛ, etsɔɔ muji ni mli wa ni kɛ́ egbi lɛ mli wa.
Tsofa: Nɔ ko ni akɛ atom enyɔ loo nɔ ni fe nakai ni akɛfee ekome (ni akɛfee ekome) yɛ gbɛ ni ato he gbɛjianɔ kɛ bɔ ni ato he gbɛjianɔ aha lɛ nɔ. Ákɛ nɔkwɛmɔnɔ lɛ, nu ji tsofa ko ni hydrogen atom enyɔ ni akɛ oxygen atom kome ebɔ he lɛ feɔ. E tsofa fɔmula ji H2O. Abaanyɛ akɛ “tsofa” hu atsu nii akɛ sutsɔɔlɔ nibii ni jɛɔ nibii srɔtoi ni feɔ ekome lɛ ateŋ lɛ mli baa.
Chemical bond: Hewalɛ ni gbalaa atom teŋ ni mli wa bɔ ni sa ni baaha nibii ni ebɔ he lɛ atsu nii akɛ nɔ kome. Nibii ni gbalaa mɔ lɛ ekomɛi bɛ hewalɛ, ekrokomɛi hu yɛ hewalɛ. Etamɔ nɔ ni tsakpaai fɛɛ tsaa atom kɛtsɔ electrons ni amɛjaa (loo amɛbɔɔ mɔdɛŋ ni amɛja) lɛ nɔ.
Chemical reaction: Gbɛjianɔtoo ko ni kɔɔ nibii ni yɔɔ mli lɛ loo nibii ni yɔɔ mli lɛ ahe gbɛjianɔtoo ekoŋŋ he moŋ fe tsakemɔ ni baaba yɛ bɔ ni eyɔɔ lɛ mli (tamɔ, kɛjɛ nɔ ko ni wa mli kɛtee kɔɔyɔɔ mli).
Chemistry: jeŋ nilee nine ni kaseɔ nibii ni yɔɔ mli, bɔ ni amɛyɔɔ, amɛnibii, kɛ bɔ ni amɛfeɔ amɛnii amɛhaa. Jeŋ nilelɔi kɛ nilee nɛɛ tsuɔ nii kɛkaseɔ nibii ni amɛleee, amɛfeɔ nibii ni he yɔɔ sɛɛnamɔ babaoo ekoŋŋ, loo amɛkɛfeɔ nibii heei ni he yɔɔ sɛɛnamɔ ni amɛfeɔ. (ni kɔɔ tsofai ahe) Chemistry hu tsɔɔ bɔ ni tsofa ko yɔɔ ha, gbɛ ni atsɔɔ nɔ afeɔ lɛ, loo nibii ni yɔɔ mli lɛ ekomɛi. Atsɛɔ mɛi ni tsuɔ nii yɛ nɛkɛ nitsumɔ nɛɛ mli lɛ akɛ tsofafeelɔi. (yɛ shihilɛ he nilee mli) nyɛmɔ ni gbɔmɛi yɔɔ ni amɛkɛ amɛhe feɔ ekome, amɛhiɔ shi, ni amɛnáa amɛhe miishɛɛ.
Kɔɔyɔŋ tsakemɔ: Tsakemɔ ko ni he hiaa waa, ni sɛɛ tsɛɔ yɛ Shikpɔŋ lɛ kɔɔyɔŋ tsakemɔ mli. Enɛ baanyɛ aba yɛ adebɔɔ mli loo kɛjɛ adesai anifeemɔi amli, ni sũ mli nibii ni ashãa kɛ kooi ni ajieɔ lɛ fata he.
Decarbonization: tsɔɔ tsakemɔ ni ajɛɔ yiŋtoo mli kɛjɛɔ tsɔnei ni fiteɔ kɔɔyɔɔ, nifeemɔi, kɛ hewalɛ ni jieɔ kɔɔyɔɔ ni haa jeŋ dɔɔ, tamɔ kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide kɛ methane, kɛyaa kɔɔyɔɔ mli lɛ he. Otii ni ma ehiɛ ji ni eba kɔɔyɔɔ ni haa kɔɔyɔŋ tsakemɔ baa lɛ shi.
La: La ni hoɔ, ni bei pii lɛ, ejɛɔ nibii bibii ni bɛ hewalɛ ni atsɛɔ amɛ electrons lɛ agbɛfaŋ.
Electron: nɔ ko ni yɔɔ charge ni ehiii ni bei pii lɛ ebɔleɔ atom ko kponɔgbɛ fã lɛ he; eji nɔ ni hiɛɔ srawa hewalɛ ni yɔɔ nibii ni mli wa amli lɛ hu.
Tsɔne ahe nilelɔ: Mɔ ko ni kɛ jeŋ nilee kɛ akuntaabuu tsuɔ naagbai ahe nii. Kɛ́ akɛ wiemɔ ni ji tsɔne he nilelɔ tsu nii akɛ feemɔwiemɔ lɛ, etsɔɔ tsɔne ko, nibii, loo gbɛjianɔtoo ko ni akɛbaatsu naagba ko loo hiamɔ nii ko ni anyɛɛɛ atsu he nii lɛ he nii.
Ethanol: Daa ko ni atsɛɔ lɛ hu akɛ ethyl alcohol, ni ji nɔ ni akɛfeɔ dãa ni wa tamɔ beer, wain, kɛ dãa ni wa. Akɛtsuɔ nii hu akɛ nɔ ni akɛwoɔ nu mli kɛ tsofa (akɛ nɔkwɛmɔnɔ lɛ, bei pii lɛ akɛ pɛtrol futuɔ mli).
Filter: (n.) Nɔ ko ni haa nibii komɛi hoɔ ni ekrokomɛi hu hoɔ, ni enɛ damɔ amɛdalɛ loo amɛsui krokomɛi anɔ. (v.) Gbɛ ni atsɔɔ nɔ ahalaa nibii komɛi ni damɔ nibii tamɔ amɛdalɛ, amɛmli tsɔne, amɛmli hewalɛ, kɛ ekrokomɛi anɔ (yɛ adebɔɔ mlai ahe nilee mli) Skrin, plɛte, loo nɔ ko ni yɔɔ ŋwɛi ni ŋmɛɔ la loo radiation kroko loo ni halaa nɔ ni tsiɔ emli nibii lɛ ekomɛi anaa koni amɛkaho.
Formate: Wiemɔ ko ni akɛtsɔɔ ŋmei loo esters ni ji formic acid, ni ji fatty acid ni mli edɔ. (Ester ji nɔ ko ni damɔ carbon nɔ ni afeɔ kɛtsɔ hydrogen atom ni yɔɔ acid komɛi amli lɛ ni akɛ organic kui komɛi yeɔ najiaŋ lɛ nɔ. Fats kɛ essential oils babaoo ji esters ni jɛ fatty acid mli ni jɛɔ adebɔɔ mli baa.)
Fossil fuel: Fuel fɛɛ fuel, tamɔ coal, petroleum (crude oil), loo adebɔɔ mli la, ni jɛ bacteria, tsei, loo kooloi amli nibii ni fiteɔ lɛ amli yɛ afii akpekpei abɔ mli yɛ Shikpɔŋ lɛ mli.
Fuel: Nɔ fɛɛ nɔ ni jieɔ hewalɛ kɛtsɔɔ tsofa loo nuklea nifeemɔ ko ni akudɔɔ nɔ. Fosil fuels (coal, adebɔɔ mli la, kɛ mu) ji fuels ni afɔɔ namɔ ni jieɔ hewalɛ kɛtsɔɔ tsofafeemɔ mli kɛji akɛ edɔ (bei pii lɛ kɛyashiɔ he ni shãa).
Fuel cell: Nɔ ko ni tsakeɔ tsofa hewalɛ ewoɔ srawa hewalɛ mli. Fuel ni afɔɔ naa waa ji hydrogen, ni nɔ pɛ ni jɛɔ mli baa ji nu mli lasu.
Shikpɔŋ he nilee: Wiemɔ ko ni tsɔɔ nɔ fɛɛ nɔ ni kɔɔ bɔ ni Shikpɔŋ lɛ yɔɔ ha, nibii ni yɔɔ mli, yinɔsane, kɛ nibii ni yaa nɔ yɛ nɔ lɛ he. Atsɛɔ mɛi ni tsuɔ nii yɛ nɛkɛ nitsumɔ nɛɛ mli lɛ akɛ shikpɔŋ he nilelɔi.
Jeŋ dɔlɛ: Shikpɔŋ lɛ nɔ dɔlɛ ni yaa hiɛ fiofio yɛ kɔɔyɔɔ ni mli edɔ lɛ hewɔ. Nɔ ni kɛ enɛ baa ji kɔɔyɔɔ ni ji carbon dioxide, chlorofluorocarbons, kɛ kɔɔyɔɔi krokomɛi ni yaa hiɛ yɛ kɔɔyɔɔ mli, ni adesai anifeemɔi jieɔ amɛteŋ babaoo.
Hydrogen: Nɔ ni yɔɔ mlɛo fe fɛɛ yɛ jeŋ muu lɛ fɛɛ mli. Ákɛ gas lɛ, ebɛ su, ebɛ ŋmɔlɔ, ni etswaa la waa. Eji tsofai babaoo, fɔji, kɛ tsofai ni feɔ fãji ni hiɛ ka lɛ ateŋ nɔ ko. Proton (nukleus) kɛ electron ni bɔleɔ ehe lɛ ji nɔ ni yɔɔ mli.
Innovation: (v. to innovate; adj. to innovate) Tsakemɔ loo hiɛyaa ni afeɔ yɛ susumɔ, gbɛjianɔtoo, loo nibii ni yɔɔ momo lɛ amli koni efee ehee, ni yɔɔ ŋaa, ni tsuɔ nii jogbaŋŋ, loo nɔ ni he yɔɔ sɛɛnamɔ.
Lye: Gbɛi ni akɛtsɛɔ sodium hydroxide (NaOH) mli nu lɛ. Bei pii lɛ, akɛ tsofai fɔji loo kooloi amli fɔji kɛ nibii krokomɛi futuɔ lye mli koni akɛfee bar soap.
Nibii ahe nilelɔ: Niiamlitaolɔ ko ni kaseɔ wekukpaa ni kã atomik kɛ molecule ni yɔɔ nibii amli lɛ kɛ emli nibii fɛɛ ateŋ lɛ he nii. Nibii ahe nilelɔi baanyɛ afee nibii heei loo amɛpɛi nibii ni yɔɔ momo lɛ amli. Nibii fɛɛ ni yɔɔ mli lɛ amlipɛimɔ, tamɔ bɔ ni egbɔjɔ, bɔ ni ehe wa, kɛ bɔ ni edɔ ha lɛ, baanyɛ aye abua tsɔnei ahe nilelɔi kɛ niiamlitaolɔi krokomɛi ni amɛhala nibii ni hi fe fɛɛ kɛha nitsumɔi heei.
Molecule: Atom kuu ko ni bɛ hewalɛ ni damɔ shi kɛha tsofa ko ni feɔ ekome lɛ mli nɔ bibioo fe fɛɛ. Atom henɔ kome loo atom henɔi srɔtoi baanyɛ afee molekulii. Akɛ nɔkwɛmɔnɔ lɛ, kɔɔyɔɔ ni yɔɔ kɔɔyɔɔ mli lɛ ji kɔɔyɔɔ atom enyɔ (O2), ni hydrogen atom enyɔ kɛ kɔɔyɔɔ atom kome (H2O) feɔ nu.
Pollutant: Nɔ ko ni fiteɔ nɔ ko, tamɔ kɔɔyɔɔ, nu, gbɔmɛi, loo niyenii. Nibii ni fiteɔ shikpɔŋ lɛ ekomɛi ji tsofai, tamɔ tsofai ni gbeɔ kooloi. Nibii krokomɛi ni fiteɔ shikpɔŋ lɛ baanyɛ afee radiation, ni dɔlɛ loo la ni fa fe nine fata he. Abaanyɛ abu jwɛi kɛ kooloi krokomɛi ni baa shikpɔŋ lɛ nɔ lɛ po akɛ eji nɔ ko ni haa mɔ he jɔ̃ɔ ehe.
Potent: Sutsɔɔmɔ wiemɔ ni tsɔɔ nɔ ko ni he wa waa loo ehe wa waa (tamɔ helatsɛ ko, tsofa fɔŋ, tsofa, loo acid).
Renewable: Adjective ni tsɔɔ nibii ni abaanyɛ atsake kɛya naanɔ (tamɔ nu, tsei ni yɔɔ ŋmɔji amli, hulu la, kɛ kɔɔyɔɔ). Enɛ kɛ nibii ni anyɛɛɛ afee ehee, ni amɛhe ehiaaa ni amɛbaanyɛ amɛfite jogbaŋŋ lɛ yɛ srɔto. Nibii ni anyɛɛɛ afee ehee lɛ ekomɛi ji mu (kɛ sũ mli tsofai krokomɛi) loo nibii ni anaaa kɛ shika tsuru.


Be ni akɛbaatsu nii: Manyawale-20-2025